بازاندیشی در سینمای مستقل

نویسنده: سپیده قائمی

وقتی واژه‌ی مستقل را بکار می‌بریم، معانی خاصی در ذهن ما نقش می‌بندد. از آن دسته‌واژه‌هایی‌ست که باید مدام تعریف و بازتعریف شود تا مرزهای خود را از نو بسازد و این شاید ویژگیِ بنیادینِ آن باشد.

وقتی در ایران زندگی می‌کنی تصور سینمای مستقل براستی دشوار است. نه صرفا به خاطر سرکوب و سانسورِ فراگیر، بلکه به‌واسطه‌ی‌ تحریف این واژه و واژگان دیگر. بسیاری از ما طی سال‌های اخیر بی‌شمار مطلب خوانده‌ایم، بیانیه دیده‌ایم، سخنرانی شنیده‌ایم که بسیاری در آن، خود را مستقل نامیده‌اند. برخی از آن‌ها با ادعای استقلال از نهادهای دولتی، نه تنها با نهادهای خصوصیِ وابسته به قدرت همکاری کرده‌اند که با شکل و فرمی جدیدتر همان سیاست‌هایِ موردتائید را دنبال کردند که کاملا در ضدیت با هر شکلی از سینمای مستقل است. در این میان، بسیاری هم باورشان شده که لابد نهادهای خصوصیِ بی‌نام و نشانْ مستقل‌تر و رادیکال‌تر از نهادهای دولتی عمل می‌کنند، اما چه خیالِ باطلی!

بنابراین به نظر لازم است تا ما برای مرزبندیِ مشخص‌تر، بارها به این واژه‌ برگردیم و به معانی و کاربرد دقیقِ آن‌، محتاط‌تر از قبل بیندیشیم. اما پیش از آن می‌خواهم بپرسم در جهانی ‌که اِعمال قدرتِ نامحدود دولت‌ها، چه در جهانِ حکومت‌های توتالیتر و چه در جهانِ به‌ظاهر دموکراتیک بر هر جنبه‌ای از زندگی‌ انسان‌ها سایه افکنده و همه‌ی حرکات، افکار و حتی عادت‌های خریدِ آن‌ها را از طریق تکنولوژی به تسخیر درآورده، چطور می‌توان از استقلال عمل در هر ساحتی حرف زد؟

در جهان سرمایه‌سالار، با تبعیض‌های نهادینه‌شده که پلتفرم‌های فراگیرِ آن با الگوریتم‌هایشان کنترل و هدایت سلیقه‌ی بصریِ مخاطب را در دست گرفته‌اند، صحبت کردن از استقلال بسیار سخت و پیچیده به نظر می‌رسد. بعد از اتفاقات دهه‌ی ۶۰ میلادی وقتی جهان روح تازه‌ای به‌خود گرفت و امید این می‌رفت که بنیانش دچار دگرگونیِ اساسی شود، با ظهور دوربین‌های هشت میلیمتری و سَبُک، فرم مبارزه‌جویانه‌ای در سینما خلق شد که فیلمسازان توانستند مدعی استقلال در شیوه‌های تولید شوند اما در توزیع و نشر آثارشان کماکان با مشکل مواجه بودند. اما آنها ابتکار عمل به خرج دادند، دست بکار شدند، فیلم‌شان را در دست گرفتند و همچون اسلحه‌ای برای مبارزه به محافل کارگری، روستایی و دانشگاهی بردند. وضعیت اکنون در عین راحت‌تر‌کردنِ ابزار تولید با ظهور موبایل‌های هوشمند؛ هنوز با مساله‌ی نشر مواجه است. سینمای مستقل سالن‌های رسمیِ سینما را در اختیار ندارد. اما باید از امکانات پلتفرم‌هایِ در دسترسی که سلیقه‌ی مصرفی و مبتذلی خلق کرده‌اند، با دقت استفاده کند. سینمای مستقل، سینمای فراگیری نیست اما باید فراتر از جشنواره‌های محدودی که به‌خود اختصاص داده عمل کند. این سینما باید جان تازه‌ای به روح خود بدمد. باید تعریف جدیدی بسازد.

نویسنده: سپیده قائمی

چیزی که نباید فراموش کنیم، این است که سینمای مستقلِ امروز به جای بلعیده‌شدن توسط نهادهای هنریِ نئولیبرالیستی که هر چیزی را در خود هضم می‌کنند، باید بتواند چارچوب و پرنسیب مشخصی برای خودش تعریف کند تا به راحتی با مفاهیم دیگر خلط نشود. به بیان ساده‌تر سینمای مستقل باید سیاسی باشد و مخاطبش را با آگاهی تاریخی، مناسبات سیاسی و هستی‌شناختی درگیر کند. در اینجا می‌خواهم با کمی دخل‌و‌تصرف همان نقل‌قولی را بیان کنم که تشومه گابریل، متفکر سینمای سوم سال‌ها پیش بیان کرد؛ هدف سینمای مستقل، زیبایی‌شناسیِ مجددِ رمزهای سینمای سنتی یا تقلید صرف از سبک سینمای زیرزمینی، آلترناتیو و تجربی دهه‌های پیشین نیست، بلکه سیاسیِ کردن سینما به حدی است که کدهای سینمایی جدیدی متناسب با نیازهای امروزه خلق کند. سینمای مستقل باید پیوسته بسازد و بشکند و در این دیالکتیکِ ویرانگری و آفرینش، با ارجاع مدام به مدیوم سینما، وضعیت جدیدی را تصور کند که دریچه‌ای به روی جهانی نو بگشاید. سینمایی که در عین بازنماییِ رئالیستی از وضع موجود به تغییر گشوده باشد، چون بقول برشت «رئالیسم تغییر می‌کند و برای بازنماییِ آن، شیوه‌های بازنمود نیز باید تغییر کند. »

بقول او، «از هیچْ چیزی به‌وجود نمی‌آید؛ نو از دل کهنه می‌آید و دقیقا، به همین دلیل نو است. برداشت ما از رئالیسم گسترده و سیاسی‌ست. رئالیستی بودن به معنای کشف پیچیدگی‌هایِ علت‌معلولی جامعه/ نوشتن از دیدگاه طبقه‌ای که گسترده‌ترین راه‌حل‌ها را برای مشکلاتی ارائه می‌کند که جامعه‌ی انسانی در آن گرفتار شده است.»

بنابراین من معتقدم سینمای مستقل به معنی دقیق کلمه علاوه بر استقلال از نهادهای مالی و حکومتی، بدون درافتادن در دام کالایی‌سازیِ سینما و انباشت سرمایه، سینمایی خودارجاع‌گر، انتقادی/خودانتقادی و اندیشمند است که علاوه بر بازنمایی وضعیت سیاسی- اقتصادی زمانه‌اش، ماده‌ی خام سینما و زبانِ برساخته‌ی غالب را مورد نقد قرار می‌دهد و در پی خلق فرم‌های زبانیِ جدید است. سینمایی انترناسیونال که کدهای فرهنگی را بر مبنای زیست مردمان حاشیه‌ای و بی‌صدا، مردمان جنوب جهان و اقلیت‌هایی که زندگی‌شان توسط رسانه‌های قدرتمند غربی تحریف شده است، از نو می‌سازد. سینمایی که عامدانه از مناسبات مرسومِ تولید سرباز می‌زند و مشخصا کل فرآیند تولید و بازتولیدِ اجتماعیِ نیروی کار که رابطه‌ی سرمایه را می‌سازد و هرگونه سلسله‌مراتبِ متعاقب آن را پس می‌زند.

برای دستیابیِ به چنین چیزی، فیلمسازان مستقل ناگزیر از خلق حلقه‌های مشترک هستند، چون سینمای مستقل برای بقایش نیاز به جمعی مصمم و پلتفرم‌هایی مبتنی بر اراده و ابتکارِ عمل آن‌ها دارد. سینمایی که باید آگاهی‌بخش باشد و به گفته‌ی مارکس «آگاهی چیزی نیست جز هستیِ آگاهانه، و آن چیزی که آگاهی اجتماعیِ انسان‌ها را تعیین می‌کند، هستی اجتماعیِ آن‌هاست.»

آندریا لوکا زیمرمان، یک غریبِ راه

آندریا لوکا زیمرمان، یک غریبِ راه

نویسنده: آرمین اعتمادی سینمای آندریا لوکا زیمرمان، اساساً درباره‌ی فضای خالی و روایت‌نشده‌ی بین سطور است. او دست روی انسان‌های رانده‌شده‌ای می‌گذارد که در رسانه، در تاریخ و در هیچ متریال قابل فروش دیگری، اثری از آن‌ها دیده نمی‌شود، گو اینکه وجود ندارند. آندریا...

گفتگوی ردکات با «شادی کرم‌رودی» درباره‌ی دو فیلم کوتاهش « آبی می‌شود و هرگز، گاهی، همیشه » 

گفتگوی ردکات با «شادی کرم‌رودی» درباره‌ی دو فیلم کوتاهش « آبی می‌شود و هرگز، گاهی، همیشه » 

هرگز، گاهی، همیشه، ترنج با دانستن رازی درباره خواهر دبیرستانی‌اش، در برزخ تصمیم‌گیری قرار می‌گیرد. آبی می‌شود، پری سعی دارد تا بر خشونت خانگی که برادرزاده سه ساله‌اش متحمل شده، سرپوش بگذارد. بیوگرافی:  شادی کرم‌رودی، بازیگر و فیلمساز ایرانی،  متولد ۱۳۶۹ در تهران است و...

گفتگوی ردکات با مریم بختیاری درباره فیلم کوتاهش « بالا افتادن »

گفتگوی ردکات با مریم بختیاری درباره فیلم کوتاهش « بالا افتادن »

خلاصه فیلم: شبی در شرکتی که آدم ها به آن خواب سفارش می دهند،خواب مردی مطابق سفارشش پیش نمی رود. مریم بختیاری فیلمساز و بازیگر متولد ۱۹۹۵ در تهران است. او فارغ التحصیل کارشناسی ارشد سینما از دانشکده‌‌ی هنرهای زیبا دانشگاه تهران است. فیلم کوتاه اول او "بالا افتادن" موفق...

گفتگوی ردکات با پیوند اقتصادی درباره‌‌ فیلم کوتاهش تجزیه

گفتگوی ردکات با پیوند اقتصادی درباره‌‌ فیلم کوتاهش تجزیه

پیوند اقتصادی متولد سال ۱۳۷۵ در تهران و فارغ التحصیل رشته‌ی سینما، گرایش تدوین از دانشگاه هنر تهران و دانشجوی کارشناسی ارشد رشته‌ی ادبیات نمایشی در دانشگاه تربیت مدرس است. او تجربه‌ی تدوین بیش از ۳۰ فیلم کوتاه و یک فیلم بلند را دارد. تجزیه اولین فیلم به نویسندگی و...

امنیت بدن و خانه

امنیت بدن و خانه

تحلیلی بر پنج فیلم کوتاه از زنان فیلمساز جوان از ایران، ترکیه، لبنان و فلسطین که به زودی در سی و دومین دوره‌ی فستیوال فیلم رین‌دنس در شهر لندن به انتخاب مانیا اکبری به نمایش گذاشته می‌شوند. نویسنده: پگاه پزشکی، مانیا اکبری  تروما، بدن و جغرافیا مفاهیم پیچیده و درهم...

گفتگوی ردکات با خزر معصومی 

گفتگوی ردکات با خزر معصومی 

خزر معصومی، متولد ۱۳۶۲ در تهران است. در سال ۱۳۸۰ تحصیلات خود را در دوره‌ی کارشناسی حقوق دانشگاه تهران آغاز کرد. در زمستان ۱۳۸۲ برای بازی در نقش ارغوان فیلم به رنگ ارغوان به ابراهیم حاتمی‌کیا معرفی و برای این نقش انتخاب شد. زمان کوتاهی پس از اتمام فیلمبرداری، بازی در...

گفتگوی ردکات با نفیسه زارع در مورد فیلم کوتاهش باغ وحش 

گفتگوی ردکات با نفیسه زارع در مورد فیلم کوتاهش باغ وحش 

 خلاصه فیلم: «رعنا، پدرت برای همیشه رفته. ما از این به بعد با هم زندگی می‌کنیم» این خبر را مادر رعنا در باغ‌وحش به او می‌­گوید. رعنای شش‌ساله، شب قبل خوابِ گوزنی را دیده که امروز از باغ‌وحش فرار کرده و قفسش خالیست. بیوگرافی: نفیسه زارع، متولد ۱۹۹۱ در تهران است. او...

گفتگوی ردکات با سپیده برنجی درباره فیلم کوتاهش «رآی»

گفتگوی ردکات با سپیده برنجی درباره فیلم کوتاهش «رآی»

سپیده برنجی، شاعر، نویسنده، کارگردان، مدرس و مدیر مدرسه فیلم ماجرا است. او دانش آموخته رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران در مقطع کارشناسی و رشته سینما در مقطع کارشناسی ارشد است. فیلم کوتاه او «رآی» برگزیده جشنواره‌های مهم فیلـم کوتـاه ایـران و بیش از ۴۰...

گفتگوی ردکات با اسما ابراهیم‌زادگان درباره فیلم کوتاهش منطقه

گفتگوی ردکات با اسما ابراهیم‌زادگان درباره فیلم کوتاهش منطقه

اسما ابراهیم زادگان متولد ۱۳۶۵، لیسانس کارگردانی تاتر، دستیار اول و برنامه ریز فیلم سینمایی« ماهی و گربه» ۱۳۹۲، دستیار اول و برنامه ریز فیلم سینمایی «هجوم» ۱۳۹۶، برنامه ریز فیلم سینمایی «تومان» ۱۳۹۷، نویسنده و کارگردان فیلم کوتاه «حفره مشترک» ۱۳۹۵، برنده جایزه بهترین...

گفتگوی ردکات با نسرین محمدپور درباره‌ فیلم کوتاه  « بیست و یک هفته»

گفتگوی ردکات با نسرین محمدپور درباره‌ فیلم کوتاه « بیست و یک هفته»

نسرین محمد پور متولد ۱۳۶۸ مشهد ، دانش آموخته سینما، جامعه شناسی و مطالعات زنان، مددکار اجتماعی و پژوهشگر  فیلمساز حوزه  زن و خانواده، آثار وی شامل : فیلم داستانی زحل  با محوریت موضوعی  ازدواج کودکان۱۴۰۱    فیلم مستند از یاد برده ها مستند۱۳۹۵، پژوهشی با محوریت موضوعی...